Kültürel Mirasta Kapsayıcılık: Erişimden Katılıma Yeni Bir Bakış

TÜBA tarafından yayımlanan “iNCLUSION in the Cultural Heritage Sector” başlıklı eser, kültürel mirasın herkes için anlaşılır ve katılıma açık hâle getirilmesine yönelik bilimsel yaklaşımları ile uygulama modellerini ele alıyor. TÜBA Başkanı Prof. Dr. Muzaffer Şeker ve Doç. Dr. Kevser Çınar editörlüğünde hazırlanan kitap, kapsayıcılığı yalnızca fiziksel erişimle sınırlı görmüyor.

Yayın, engelli bireylerin ve kültürel yaşama katılımda güçlük yaşayan farklı grupların deneyimlerini, temsilini ve karar alma süreçlerdeki yerini merkezine alıyor. Müze yöneticilerinden mimarlara, eğitimcilerden kamu politikaları uzmanlarına kadar geniş bir kesim için başvuru kaynağı olarak tasarlandı.

Uluslararası Katkılarla Hazırlanan Çok Disiplinli Bir Çalışma

Kitap, TÜBA koordinasyonunda yürütülen ve Avrupa Birliği Erasmus+ programı tarafından ortak finanse edilen iNCLUSION projesinin bilimsel çıktıları arasında yer alıyor. Yükseköğretim öğrencilerinin engelli bireylere yönelik dönüştürücü kültürel deneyimler oluşturma kapasitesini geliştirmeyi amaçlayan proje kapsamında hazırlanan eserde, uluslararası araştırmacıların ve farklı disiplinlerden uzmanların katkıları bir araya getiriliyor.

Kültürel miras turizmi, müzecilik, eğitim, mimarlık, iletişim, dijital beşerî bilimler ve kamu politikaları kapsayıcılık ekseninde ele alınıyor. Bölümlerde kuramsal tartışmaların yanı sıra literatür incelemeleri, kurumsal deneyimler ve saha çalışmalarına dayanan değerlendirmeler yer alıyor.

Dokunsal Sergilerden Çok Duyulu Müzelere Geniş Bir Uygulama Yelpazesi

Eserde kültürel miras turizminde erişilebilirlik, teknolojinin kapsayıcı deneyimlerdeki rolü, dijital hikâye anlatıcılığı ve kapsayıcı eğitim gibi konular inceleniyor. Görme engelli bireyler için dokunsal tezhip ve hat sergileri, çok duyulu müze tasarımı, oyun temelli erişilebilirlik yaklaşımları ile çocukların kültürel mirasla buluşturulmasına yönelik uygulamalar değerlendiriliyor.

Kitap ayrıca evrensel tasarımla öğrenme, kapsayıcı yükseköğretim, tarihî kent merkezlerinde sürdürülebilir ulaşım, göç ve aidiyet ilişkisi ile kamusal kültürel mirasa eşit erişim gibi başlıkları da kapsıyor. Bu çeşitlilik, kapsayıcılığın ulaşım sistemleri, kurumların çalışma biçimleri, kültürel anlatılar ve hangi toplulukların hafızasına yer verildiği ile de ilgili olduğunu ortaya koyuyor.

Erişimden Etkin Katılıma Uzanan Bir Sorumluluk

TÜBA Başkanı Prof. Dr. Muzaffer Şeker, kitabın sunuş yazısında kültürel mirası ortak hafızanın, kimliğin, öğrenmenin ve toplumsal katılımın alanı olarak tanımlıyor. Şeker’e göre mirasın değeri, bireylerin fiziksel, duyusal, sosyal, kültürel veya ekonomik koşullarından bağımsız olarak bu mirasa erişebilmesi, onu yorumlayabilmesi ve ona katkıda bulunabilmesiyle güçleniyor.

Şeker, kapsayıcılığın yalnızca sosyal adalet meselesi olmadığını, aynı zamanda bilimsel ve kurumsal bir sorumluluk taşıdığını vurguluyor. Bu yaklaşım doğrultusunda kitap, kültürel miras kurumlarının erişilebilirliğini yalnızca mevzuata uyum veya fiziksel engellerin kaldırılması üzerinden değerlendirmenin yetersiz kalacağını ortaya koyuyor.

Teknoloji Kendiliğinden Kapsayıcı Değil

Doç. Dr. Kevser Çınar, önsözünde kültürel mirasa erişimin temel bir kültürel hak olduğunu, ancak tek başına kapsayıcılık anlamına gelmediğini belirtiyor. Bir kişinin müzeye girebilmesi ya da dijital içeriğe ulaşabilmesi, o kişinin kültürel anlatılarda temsil edildiği veya karar süreçlerinde söz sahibi olduğu anlamına gelmiyor.

Çınar, yapay zekâ, sanal ve artırılmış gerçeklik, podcast’ler, açık veri ve çok duyulu arayüzlerin erişimi genişletebileceğini ifade ediyor. Ancak teknolojinin kendiliğinden kapsayıcı olmadığına dikkat çekiyor. Uygulamaların değeri; nasıl tasarlandıklarına, hangi deneyimleri temsil ettiklerine, farklı ihtiyaçlara sahip kullanıcılar için erişilebilir olup olmadıklarına ve bu kullanıcıların geliştirme süreçlerine katılıp katılmadıklarına bağlı bulunuyor.